حسین جلیل پیران
کیفیت آب در مدارهای بسته گرمایشی و سرمایشی ساختمان؛ بررسی خوردگی، رسوبگذاری و روشهای کنترل شیمیایی
مقدمه
آب یکی از مهمترین سیالات انتقال حرارت در تأسیسات مکانیکی ساختمان است. در سیستمهای گرمایشی و سرمایشی، آب از طریق لولهها، پمپهای سیرکولاتور، دیگهای آب گرم، چیلرها و مبدلهای حرارتی گردش میکند و وظیفه انتقال انرژی حرارتی را بر عهده دارد.
با وجود اینکه مدارهای بسته معمولاً در مقایسه با سیستمهای باز، تماس کمتری با هوای محیط دارند، اما این موضوع به معنای مصونیت آنها در برابر خوردگی، رسوبگذاری و آلودگی نیست.
کیفیت نامناسب آب، ورود اکسیژن، استفاده از آب جبرانی نامناسب، ترکیب فلزات مختلف و رعایت نکردن اصول راهاندازی میتواند موجب تخریب تدریجی تجهیزات و کاهش راندمان سیستم شود.
به همین دلیل، کنترل کیفیت آب و اجرای برنامه مناسب تصفیه و نگهداری، یکی از بخشهای مهم طراحی و بهرهبرداری از تأسیسات مکانیکی ساختمان محسوب میشود.
۱. مدار بسته هیدرونیکی چیست؟
مدار بسته هیدرونیکی سیستمی است که در آن آب یا سیال انتقال حرارت، در یک مسیر نسبتاً بسته بین تجهیزات مختلف گردش میکند.
نمونههای رایج عبارتاند از:
- مدار آب گرم دیگ و رادیاتورها- مدار آب سرد چیلر و فنکویلها- مدار گرمایش از کف- مدارهای انتقال حرارت در موتورخانه- مدارهای بسته آب در سیستمهای پمپ حرارتی
در چنین سیستمهایی، مقدار آب در گردش معمولاً ثابت است و فقط در صورت نشتی، تخلیه یا تعمیرات، آب جبرانی وارد مدار میشود.
با این حال، حتی ورود مکرر مقدار کمی آب تازه میتواند اکسیژن و املاح جدیدی را وارد مدار کند و شرایط شیمیایی آب را تغییر دهد.
۲. خوردگی در تأسیسات مکانیکی چگونه ایجاد میشود؟
خوردگی واکنش تدریجی مواد فلزی با محیط اطراف است که میتواند باعث کاهش ضخامت، ایجاد سوراخ و در نهایت نشتی تجهیزات شود.
در سیستمهای هیدرونیکی، خوردگی ممکن است در لولههای فولادی، اتصالات، مبدلهای حرارتی و سایر قطعات فلزی اتفاق بیفتد.
۲-۱. نقش اکسیژن محلول
اکسیژن محلول در آب یکی از عوامل مهم خوردگی فلزات آهنی است.
ورود اکسیژن میتواند از مسیرهای زیر اتفاق بیفتد:
- نشتی در اتصالات و تجهیزات- ورود مکرر آب جبرانی- هواگیری نامناسب- طراحی یا بهرهبرداری نامناسب از مدار- تماس آب با هوای محیط در بخشهای غیرمجاز سیستم
برای کاهش خطر خوردگی، باید ورود غیرضروری آب جبرانی و هوا به مدار کنترل شود.
۲-۲. خوردگی گالوانیکی
وقتی دو فلز متفاوت از نظر الکتروشیمیایی در حضور یک الکترولیت به یکدیگر متصل شوند، ممکن است خوردگی گالوانیکی ایجاد شود.
برای مثال، اتصال نامناسب فلزات متفاوت در یک سیستم لولهکشی میتواند شرایط خوردگی موضعی را فراهم کند.
انتخاب صحیح جنس لولهها، اتصالات و تجهیزات و رعایت الزامات سازنده در سیستمهای دارای فلزات مختلف اهمیت زیادی دارد.
۲-۳. خوردگی موضعی و حفرهای
در این نوع خوردگی، تخریب فلز در نقاط مشخصی متمرکز میشود و ممکن است در مدتزمان نسبتاً کوتاهی باعث سوراخ شدن دیواره لوله یا مبدل شود.
وجود رسوبات، اختلاف شرایط شیمیایی در سطح فلز و تجمع آلودگیها میتواند احتمال خوردگی موضعی را افزایش دهد.
۳. رسوبگذاری و تأثیر آن بر انتقال حرارت
رسوبگذاری زمانی اتفاق میافتد که مواد معدنی یا محصولات خوردگی روی سطوح داخلی لولهها و تجهیزات تجمع پیدا کنند.
در سیستمهای بسته، رسوبگذاری معمولاً زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که آب جبرانی زیاد باشد یا آب ورودی دارای سختی و املاح نامناسب باشد.
پیامدهای رسوبگذاری
- کاهش ضریب انتقال حرارت- افزایش مقاومت حرارتی سطح مبدل- کاهش سطح مؤثر عبور جریان- افزایش افت فشار در مسیرهای آلوده- افزایش مصرف انرژی- افزایش نیاز به تعمیر و شستوشوی تجهیزات
در سیستمهای دارای نشتی مکرر، ورود پیوسته آب تازه میتواند میزان املاح و مواد معدنی را افزایش دهد.
بنابراین بررسی علت افزایش آب جبرانی، از اقدامات مهم نگهداری موتورخانه است.
۴. پارامترهای مهم در آزمایش کیفیت آب
برای کنترل کیفیت آب مدارهای بسته، بررسی چند پارامتر اهمیت دارد.
۴-۱. مقدار pH
pH نشاندهنده میزان اسیدی یا قلیایی بودن آب است.
مقدار نامناسب pH میتواند شرایط خوردگی را در بعضی فلزات تشدید کند.
نکته مهم این است که یک محدوده pH یکسان برای تمام سیستمها وجود ندارد. جنس تجهیزات، بهخصوص وجود آلومینیوم، مس و فولاد، و همچنین دستورالعمل سازنده باید در تعیین محدوده مجاز در نظر گرفته شوند.
۴-۲. سختی آب
سختی آب عمدتاً به وجود یونهای کلسیم و منیزیم مربوط است.
در شرایط مناسب برای تشکیل رسوب، این یونها میتوانند به ایجاد لایههای معدنی روی سطوح انتقال حرارت کمک کنند.
۴-۳. هدایت الکتریکیهدایت الکتریکی نشاندهنده توانایی آب برای عبور جریان الکتریکی است و به مقدار یونهای محلول ارتباط دارد.
افزایش هدایت الکتریکی میتواند نشانه تغییر کیفیت آب یا ورود املاح جدید باشد؛ البته تفسیر آن باید همراه با سایر نتایج آزمایش انجام شود.
۴-۴. غلظت بازدارنده خوردگی
در سیستمهایی که از مواد شیمیایی بازدارنده خوردگی استفاده میکنند، غلظت این مواد باید مطابق دستورالعمل تولیدکننده کنترل شود.
صرف افزودن ماده شیمیایی کافی نیست؛ باید عملکرد آن نیز با آزمایش و پایش دورهای بررسی شود.
۴-۵. میزان آب جبرانی
ثبت مقدار آب ورودی به مدار یکی از روشهای مهم تشخیص نشتی و مشکلات بهرهبرداری است.
اگر یک سیستم بسته بهطور مداوم به آب جبرانی نیاز داشته باشد، باید علت آن بررسی شود؛ زیرا ورود آب تازه میتواند اکسیژن و املاح جدیدی وارد سیستم کند.
۵. روشهای کنترل خوردگی و رسوبگذاری
برای کنترل کیفیت آب باید مجموعهای از اقدامات طراحی، اجرایی و نگهداری انجام شود.
۵-۱. شستوشوی اولیه مدار
قبل از راهاندازی سیستم جدید، باید آلودگیهای ناشی از عملیات ساخت و نصب حذف شوند.
این آلودگیها ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- براده فلزی- روغن و گریس- گردوغبار ساختمانی- ذرات جوشکاری- زنگزدگی و محصولات خوردگی
شستوشوی اولیه باید با روش مناسب و مطابق مشخصات تجهیزات انجام شود.
۵-۲. استفاده از بازدارنده خوردگی
بازدارندههای خوردگی موادی هستند که برای کاهش سرعت واکنشهای خوردگی در سیستم استفاده میشوند.
نوع ماده و مقدار مصرف آن به عوامل زیر وابسته است:
- جنس فلزات موجود در مدار- کیفیت آب ورودی- دمای کاری- نوع سیستم گرمایشی یا سرمایشی- مشخصات سازنده تجهیزات- الزامات زیستمحیطی و ایمنی
استفاده خودسرانه از مواد شیمیایی یا ترکیب محصولات مختلف میتواند باعث ایجاد مشکلات جدید شود.
۵-۳. فیلتراسیون جانبی
در برخی سیستمهای بزرگ، از فیلتراسیون جانبی یا Side-stream Filtration استفاده میشود.
در این روش، بخشی از آب مدار از یک مسیر فرعی عبور میکند و آلودگیهای معلق آن توسط فیلتر مناسب جدا میشوند.
این روش میتواند به کاهش ذرات معلق و محصولات خوردگی کمک کند.
۵-۴. کنترل آب جبرانی
آب جبرانی باید با توجه به کیفیت آب اولیه و مشخصات سیستم انتخاب و در صورت نیاز پیشتصفیه شود.
استفاده از آب نامناسب میتواند باعث ورود سختی، املاح و اکسیژن اضافی به مدار شود.
۶. محاسبه مقدار ماده شیمیایی موردنیاز
برای محاسبه اولیه مقدار یک محلول شیمیایی، میتوان از رابطه زیر استفاده کرد:
مقدار محلول موردنیاز = حجم مدار × غلظت هدف ÷ غلظت محلول اولیه
در این رابطه، واحد غلظتها باید یکسان باشد.
مثال آموزشی
فرض کنیم حجم آب مدار برابر با ۱۰۰۰ لیتر باشد و بخواهیم غلظت یک ماده مشخص را از صفر به ۱۰۰ میلیگرم بر لیتر برسانیم.
جرم ماده فعال موردنیاز:
۱۰۰۰ × ۱۰۰ = ۱۰۰۰۰۰ میلیگرم
بنابراین:
۱۰۰۰۰۰ میلیگرم = ۱۰۰ گرم
در نتیجه، مقدار ماده فعال موردنیاز برابر با ۱۰۰ گرم است.
اگر محلول اولیه دارای غلظت ۲۰ درصد جرمی باشد، مقدار محلول تجاری باید با توجه به چگالی و تعریف درصد درجشده در برگه فنی محصول محاسبه شود.
توجه: این مثال صرفاً برای آموزش محاسبه است و به معنی توصیه افزودن ۱۰۰ گرم ماده شیمیایی به یک مدار واقعی نیست. نوع ماده، غلظت مجاز و روش تزریق باید توسط متخصص تصفیه آب و مطابق دستورالعمل سازنده تعیین شود.
۷. تفاوت تصفیه آب مدار بسته و برج خنککننده
مدار بسته و برج خنککننده از نظر شرایط بهرهبرداری و روش تصفیه آب یکسان نیستند.
در مدار بسته، تماس با هوا و تبخیر معمولاً محدود است؛ بنابراین تمرکز اصلی بر کنترل خوردگی، آلودگی، رسوب و کیفیت آب جبرانی قرار دارد.
اما در برج خنککننده، تبخیر آب باعث افزایش غلظت املاح میشود و کنترل رسوب، خوردگی و رشد میکروبی اهمیت ویژهای دارد.
به همین دلیل، نمیتوان برنامه شیمیایی یک برج خنککننده را بدون بررسی به یک مدار بسته گرمایشی یا سرمایشی منتقل کرد.
۸. برنامه نگهداری و پایش کیفیت آب
برای جلوگیری از خرابیهای پرهزینه، بهتر است برنامه مشخصی برای پایش آب مدار وجود داشته باشد.
موارد پیشنهادی برای بررسی عبارتاند از:
۱. ثبت مقدار آب جبرانی.
۲. بررسی نشتی لولهها و اتصالات.
۳. آزمایش pH و هدایت الکتریکی.
۴. بررسی سختی و سایر پارامترهای موردنیاز بر اساس کیفیت آب.
۵. کنترل غلظت بازدارنده خوردگی در صورت استفاده.
۶. بررسی وضعیت صافیها و فیلترها.
۷. بررسی رسوبات و محصولات خوردگی.
۸. ثبت نتایج آزمایشها و مقایسه آنها با دورههای قبلی.
فاصله زمانی آزمایشها باید بر اساس اندازه سیستم، شرایط بهرهبرداری، نوع مواد شیمیایی و توصیه متخصص تعیین شود.
۹. خطاهای رایج در مدیریت کیفیت آببرخی اشتباهات میتوانند باعث کاهش عمر تجهیزات شوند:
- تصور اینکه مدار بسته به تصفیه آب نیاز ندارد.- استفاده از آب جبرانی بدون بررسی کیفیت آن.- افزودن مواد شیمیایی بدون آزمایش اولیه.- بیتوجهی به ترکیب فلزات مختلف.- نادیده گرفتن افزایش غیرعادی آب جبرانی.- استفاده از مواد شیمیایی نامناسب برای تجهیزات آلومینیومی.- شستوشوی غیراصولی مدار.- ثبت نکردن نتایج آزمایشهای دورهای.
۱۰. چکلیست تخصصی بازدید موتورخانه
در زمان بازدید و نگهداری موتورخانه میتوان موارد زیر را بررسی کرد:
- وضعیت ظاهری لولهها و اتصالات- وجود آثار زنگزدگی و نشتی- میزان آب جبرانی- فشار مدار- وضعیت عملکرد پمپها- وضعیت صافیها و فیلترها- وضعیت مبدلهای حرارتی- نتایج آزمایش کیفیت آب- وضعیت مواد بازدارنده خوردگی- ثبت گزارش تعمیرات و سرویس
جمعبندی
کیفیت آب در مدارهای بسته گرمایشی و سرمایشی یکی از عوامل مهم در حفظ راندمان و افزایش عمر مفید تجهیزات مکانیکی ساختمان است.
خوردگی، رسوبگذاری و آلودگیهای معلق میتوانند بهتدریج عملکرد لولهها، پمپها، دیگها و مبدلهای حرارتی را تحت تأثیر قرار دهند.
برای کنترل این مشکلات، لازم است شستوشوی اولیه، انتخاب آب مناسب، کنترل آب جبرانی، فیلتراسیون و پایش شیمیایی بهصورت اصولی انجام شوند.
مدیریت صحیح کیفیت آب فقط یک اقدام تعمیراتی نیست؛ بلکه بخشی از طراحی، راهاندازی و بهرهبرداری حرفهای تأسیسات مکانیکی ساختمان محسوب میشود.
منابع فنی
- ASHRAE Handbook – HVAC Applications، فصل ۵۰: Water Treatment: Deposition, Corrosion, Fouling, and Biological Control.- BSRIA BG 50: Water Treatment for Closed Heating and Cooling Systems.- CIBSE Journal، راهنماهای تخصصی تصفیه آب در مدارهای بسته گرمایشی و سرمایشی.
نویسنده: مهندس حسین جلیلپیران حوزه تخصص: تأسیسات مکانیکی ساختمان
نظرات (3)