حسین جلیل پیران
هواگیری و جداسازی ذرات در سیستمهای گرمایشی و سرمایشی ساختمان؛ اصول طراحی، انتخاب تجهیزات و نگهداری
مقدمه
وجود هوا، گازهای محلول و ذرات معلق در مدارهای بسته گرمایشی و سرمایشی ساختمان میتواند عملکرد سیستم را مختل کند. صدای غیرعادی لولهها و رادیاتورها، کاهش انتقال حرارت، اختلال در گردش آب، خوردگی قطعات فلزی و افزایش استهلاک پمپها از جمله مشکلاتی هستند که ممکن است در اثر کیفیت نامناسب آب مدار و هواگیری غیراصولی ایجاد شوند.
برای جلوگیری از این مشکلات، استفاده صحیح از تجهیزات هواگیری، جداکننده هوا، صافیها و جداکنندههای ذرات اهمیت زیادی دارد. انتخاب و نصب این تجهیزات باید بر اساس شرایط هیدرولیکی، دمای سیال، فشار کاری و مشخصات سازنده انجام شود.
۱. هوا در سیستمهای هیدرونیکی به چه شکلهایی وجود دارد؟
هوا در مدارهای بسته گرمایشی و سرمایشی معمولاً به سه شکل مشاهده میشود:
۱-۱. هوای محبوس
این نوع هوا معمولاً در نقاط مرتفع لولهکشی، بالای رادیاتورها، کلکتورها و بخشهایی که مسیر لولهکشی شیب نامناسب دارد جمع میشود.
۱-۲. حبابهای معلق
حبابهای کوچک هوا ممکن است همراه آب در مدار حرکت کنند و بهتدریج در بخشهای مختلف سیستم تجمع پیدا کنند.
۱-۳. گازهای محلول در آب
بخشی از گازها در آب حل شدهاند و با تغییر دما و فشار میتوانند از حالت محلول خارج شوند. افزایش دما و کاهش فشار معمولاً شرایط آزاد شدن گازهای محلول را فراهم میکند.
۲. پیامدهای وجود هوا در مدار گرمایشی و سرمایشی
وجود هوا در سیستم میتواند مشکلات متعددی ایجاد کند:
- کاهش انتقال حرارت در رادیاتورها و مبدلهای حرارتی- ایجاد صدای جریان و ضربههای صوتی در لولهها- کاهش دبی آب در بعضی شاخهها- اختلال در عملکرد پمپ سیرکولاتور- افزایش احتمال خوردگی در حضور اکسیژن- اختلال در عملکرد شیرهای کنترلی و بالانس- ایجاد نقاط گرم یا سرد در تجهیزات انتقال حرارت
بنابراین هواگیری فقط برای حذف صدا نیست؛ بلکه بخشی از فرآیند حفظ عملکرد صحیح مدار هیدرونیکی محسوب میشود.
۳. تجهیزات هواگیری و جداسازی هوا
۳-۱. شیر هواگیری دستی
این شیرها معمولاً در نقاط مرتفع سیستم یا روی رادیاتورها نصب میشوند. هنگام راهاندازی اولیه، هوای محبوس از طریق این شیرها تخلیه میشود.
باز کردن شیر باید با احتیاط انجام شود؛ زیرا آب مدار ممکن است داغ و تحت فشار باشد.
۳-۲. شیر هواگیری اتوماتیک
شیرهای هواگیری اتوماتیک معمولاً دارای مکانیزم شناور هستند. با تجمع هوا در محفظه، سطح آب پایین میآید و شناور مسیر خروج هوا را باز میکند. پس از خروج هوا و ورود مجدد آب، شناور مسیر تخلیه را میبندد.
این تجهیزات باید در محل مناسب نصب شوند و امکان قطع جریان برای سرویس و تعمیر آنها در نظر گرفته شود.
۳-۳. جداکننده هوا
جداکننده هوا وسیلهای است که برای حذف حبابهای ریز و گازهای موجود در آب مدارهای بسته طراحی میشود.
بعضی مدلها از ساختار داخلی مخصوصی استفاده میکنند تا برخورد و اتصال حبابهای کوچک به یکدیگر آسانتر شود. حبابهای بزرگتر به قسمت بالایی دستگاه حرکت کرده و از طریق شیر هواگیری تخلیه میشوند.
۳-۴. جداکننده هوا و ذرات
در برخی تجهیزات، دو عملکرد جداسازی هوا و جمعآوری ذرات در یک بدنه ترکیب شده است.
این دستگاهها میتوانند به کاهش فضای موردنیاز در موتورخانه کمک کنند؛ البته انتخاب آنها باید با توجه به ظرفیت مدار، افت فشار مجاز و مشخصات فنی دستگاه انجام شود.
۴. ذرات و آلودگیهای موجود در مدار چه مشکلاتی ایجاد میکنند؟
ذراتی مانند زنگآهن، رسوبات، برادههای فلزی و محصولات خوردگی میتوانند در مدار گردش آب جمع شوند.
این آلودگیها ممکن است باعث موارد زیر شوند:
- گرفتگی صافیها و مسیرهای باریک- آسیب به آببندها و قطعات متحرک- کاهش عملکرد مبدلهای حرارتی- افزایش افت فشار در مسیر گردش آب- اختلال در عملکرد شیرهای کنترلی- افزایش استهلاک تجهیزات مکانیکی
در سیستمهایی که از قطعات فولادی استفاده میکنند، تشکیل مگنتیت نیز ممکن است رخ دهد. برای جمعآوری ذرات آهنی و مغناطیسی میتوان از جداکنندههای مغناطیسی مناسب استفاده کرد.
۵. تفاوت صافی، جداکننده ذرات و جداکننده مغناطیسی
این تجهیزات عملکرد یکسانی ندارند.
صافی یا استرینر
صافی با استفاده از توری یا شبکه فیلتر، ذراتی را که اندازه آنها از منافذ توری بزرگتر است، نگه میدارد. صافیها معمولاً در مسیر ورودی تجهیزات حساس نصب میشوند.
جداکننده ذرات
این تجهیزات با کاهش سرعت جریان در محفظه و استفاده از ساختار داخلی مناسب، به جدا شدن و تهنشینی بخشی از ذرات کمک میکنند.
جداکننده مغناطیسی
این دستگاه با استفاده از میدان مغناطیسی، ذرات آهنی و مغناطیسی مانند بخشی از محصولات خوردگی آهن را جذب میکند.نکته مهم این است که جداکننده مغناطیسی جایگزین صافی یا جداکننده کامل ذرات نیست؛ زیرا همه آلودگیهای موجود در آب خاصیت مغناطیسی ندارند.
۶. اصول انتخاب محل نصب جداکننده هوا
محل نصب جداکننده هوا باید با توجه به شرایط واقعی مدار تعیین شود.
عوامل مهم عبارتاند از:
- دمای آب در نقطه نصب- فشار استاتیکی و دینامیکی سیستم- محل اتصال منبع انبساط- سرعت عبور آب از دستگاه- دستورالعمل سازنده- دسترسی برای تعمیر و نگهداری
طبق راهنمای طراحی ASHRAE، تجهیزات حذف هوا در نقطهای که شرایط آزاد شدن گاز از آب مناسبتر است عملکرد مؤثرتری دارند. در سیستمهای دارای منبع انبساط دیافراگمی، محل نصب جداکننده هوا و شیر تخلیه هوا باید با توجه به نقطه کمترین حلالیت هوا در آب انتخاب شود.
همچنین نصب شیر هواگیری دستی در نقاط مرتفع برای تخلیه هوای محبوس هنگام راهاندازی اولیه اهمیت دارد.
۷. اصول نصب و نگهداری تجهیزات جداسازی
برای عملکرد مناسب تجهیزات باید نکات زیر رعایت شوند:
۱. جهت جریان سیال مطابق فلش روی بدنه دستگاه باشد.
۲. دستگاه در محل قابل دسترس برای سرویس نصب شود.
۳. فضای کافی برای باز کردن قطعات و تخلیه آلودگیها وجود داشته باشد.
۴. شیرهای قطع و وصل مناسب برای تعمیرات در نظر گرفته شوند.
۵. فشار و دمای کاری دستگاه با شرایط مدار مطابقت داشته باشد.
۶. صافیها بهصورت دورهای بررسی و تمیز شوند.
۷. شیر تخلیه جداکننده ذرات طبق دستورالعمل سازنده سرویس شود.
۸. پس از تعمیرات یا تخلیه مدار، فرآیند پرکردن و هواگیری بهصورت اصولی انجام شود.
نکته ایمنی: پیش از باز کردن صافی، شیر تخلیه یا اجزای تحت فشار، باید دستگاه مطابق دستورالعمل سازنده از مدار خارج و فشار آن به شکل ایمن تخلیه شود.
۸. خطاهای رایج در هواگیری و جداسازی آلودگیها
برخی اشتباهات اجرایی میتوانند باعث کاهش کارایی تجهیزات شوند:
- نصب شیر هواگیری در محلی که دسترسی به آن دشوار است- انتخاب جداکننده بدون توجه به دبی طراحی- بیتوجهی به افت فشار تجهیزات- نصب اشتباه در جهت جریان- تمیز نکردن صافیها- استفاده از جداکننده مغناطیسی بهعنوان تنها روش تصفیه آب- بیتوجهی به فشار و دمای مجاز دستگاه- هواگیری ناقص پس از تعمیرات
۹. چکلیست بازدید دورهای
برای نگهداری بهتر سیستم میتوان موارد زیر را در برنامه بازدید دورهای قرار داد:
- بررسی صدای غیرعادی در پمپ و لولهها- کنترل عملکرد شیرهای هواگیری- بررسی نشتی از اتصالات- کنترل وضعیت صافیها- تخلیه آلودگی جداکننده ذرات طبق دستورالعمل- بررسی فشار مدار- بررسی وضعیت عملکرد مبدلهای حرارتی- ثبت تغییرات و ایرادهای مشاهدهشده
جمعبندی
حذف هوای محبوس، حبابهای معلق و ذرات آلاینده از مدارهای بسته گرمایشی و سرمایشی، نقش مهمی در حفظ راندمان و افزایش عمر تجهیزات دارد.
برای دستیابی به عملکرد مناسب، باید نوع تجهیز، محل نصب، ظرفیت عبور جریان، افت فشار و شرایط کاری سیستم بهدرستی بررسی شوند. همچنین نگهداری منظم و اجرای صحیح دستورالعملهای سازنده از عوامل اصلی جلوگیری از خرابیهای زودرس در تأسیسات مکانیکی ساختمان هستند.
منابع فنی
- ASHRAE Handbook – Hydronic Heating and Cooling، فصل ۱۳: طراحی و عملکرد سیستمهای هیدرونیکی.- Caleffi، Idronics No. 2: Air & Dirt Elimination in Hydronic Systems.- Caleffi، Idronics No. 15: Separation in Hydronic Systems.
نویسنده: مهندس حسین جلیلپیرانحوزه تخصص: تأسیسات مکانیکی ساختمانمطالب مرتبط با همین بحث گفتگو در لینک های ریز میباشد https://kshsgbb27.blogzi.ir/post/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84-%D9%86%DA%AF%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%B3-%D9%BE%D9%85%D9%BE-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%88%D8%B1/
https://kshsgbb27.blogzi.ir/post/hydronic-balancing-hvac-systems/
https://kshsgbb27.blogzi.ir/post/expansion-vessel-heating-system/
نظرات (4)