منبع انبساط در موتورخانه؛ انواع، عملکرد و نحوه انتخاب صحیح
مقدمه
منبع انبساط یکی از تجهیزات مهم در سیستمهای گرمایشی و تأسیسات مکانیکی ساختمان است. با افزایش دمای آب در مدار بسته، حجم آب افزایش پیدا میکند و اگر فضایی برای جذب این افزایش حجم وجود نداشته باشد، فشار سیستم بالا میرود. این افزایش فشار میتواند به تجهیزات مختلف مانند دیگ، لولهها، اتصالات، شیرآلات و پمپها آسیب وارد کند.
منبع انبساط با جذب حجم اضافی آب ناشی از افزایش دما، به کنترل فشار مدار کمک میکند و نقش مهمی در ایمنی و عملکرد صحیح موتورخانه دارد.
منبع انبساط چیست و چه وظیفهای دارد؟
منبع انبساط مخزنی است که برای جبران تغییر حجم آب در سیستمهای گرمایشی و مدارهای بسته استفاده میشود.
آب با افزایش دما منبسط میشود و حجم آن افزایش مییابد. منبع انبساط این حجم اضافی را دریافت میکند تا فشار مدار از محدوده مجاز خارج نشود.
مهمترین وظایف منبع انبساط عبارتاند از:
- جبران افزایش حجم آب در اثر گرم شدن
- کمک به کنترل فشار مدار بسته
- کاهش احتمال عملکرد مکرر شیر اطمینان
- محافظت از تجهیزات و اتصالات در برابر افزایش فشار
- کمک به پایداری عملکرد سیستم گرمایشی
انواع منبع انبساط
منابع انبساط در سیستمهای تأسیساتی به دو نوع اصلی تقسیم میشوند:
۱. منبع انبساط باز
منبع انبساط باز معمولاً در بالاترین نقطه سیستم گرمایشی نصب میشود و سطح آب داخل آن با هوای آزاد در ارتباط است.
در این نوع منبع، افزایش حجم آب ناشی از گرم شدن، باعث بالا آمدن سطح آب در مخزن میشود.
ویژگیهای منبع انبساط باز:
- ارتباط مستقیم آب با هوای آزاد
- نصب در ارتفاع مناسب نسبت به مدار
- ساختار نسبتاً ساده
- نیاز به کنترل سطح آب
- احتمال ورود اکسیژن و افزایش خوردگی در سیستم
۲. منبع انبساط بسته
منبع انبساط بسته در سیستمهای گرمایشی مدار بسته کاربرد دارد. این مخزن معمولاً دارای یک دیافراگم یا تیوپ انعطافپذیر است که فضای آب را از فضای گاز جدا میکند.
با افزایش دمای آب، حجم اضافی وارد مخزن میشود و گاز داخل آن فشرده میشود. به این ترتیب، فشار سیستم در محدوده طراحی کنترل میشود.
ویژگیهای منبع انبساط بسته:
- جلوگیری از تماس مستقیم آب با هوای آزاد
- اشغال فضای کمتر نسبت به بسیاری از منابع باز
- امکان نصب در موتورخانه
- نیاز به تنظیم صحیح فشار اولیه گاز
- مناسب برای بسیاری از سیستمهای گرمایشی مدار بسته
اجزای اصلی منبع انبساط بسته
منبع انبساط بسته معمولاً از اجزای زیر تشکیل میشود:
۱. بدنه فلزی مخزن
۲. دیافراگم یا تیوپ لاستیکی
۳. محفظه گاز
۴. اتصال ورودی آب
۵. شیر تنظیم یا کنترل فشار گاز
۶. پایه یا محل نصب مخزن
سلامت دیافراگم و تنظیم صحیح فشار اولیه گاز، تأثیر مستقیمی بر عملکرد منبع انبساط دارد.
نحوه عملکرد منبع انبساط بسته
هنگامی که سیستم گرمایشی خاموش است و دمای آب پایین است، حجم آب مدار کمتر است.
با روشن شدن دیگ و افزایش دمای آب، حجم آب افزایش پیدا میکند. آب اضافی وارد منبع انبساط میشود و دیافراگم را جابهجا میکند. در نتیجه، گاز موجود در سمت دیگر دیافراگم فشرده میشود.
با کاهش دمای آب، حجم آب نیز کاهش پیدا میکند و آب ذخیرهشده در منبع به مدار بازمیگردد.
این فرآیند باعث میشود تغییرات فشار سیستم در محدوده قابل قبول باقی بماند.
نحوه انتخاب ظرفیت منبع انبساط
انتخاب ظرفیت منبع انبساط باید بر اساس محاسبات فنی انجام شود. انتخاب مخزن کوچکتر از ظرفیت مورد نیاز میتواند باعث افزایش بیش از حد فشار و تخلیه آب از شیر اطمینان شود.
برای انتخاب صحیح باید پارامترهای زیر بررسی شوند:
- حجم کل آب موجود در مدار گرمایش
- حداقل و حداکثر دمای کاری سیستم
- فشار اولیه گاز منبع
- فشار استاتیکی سیستم
- فشار مجاز کاری تجهیزات
- فشار تنظیم شیر اطمینان
- مشخصات فنی و دستورالعمل سازنده
ظرفیت منبع انبساط فقط بر اساس ظرفیت دیگ تعیین نمیشود؛ بلکه حجم کل آب موجود در مدار و شرایط کاری سیستم اهمیت زیادی دارند.
نکات مهم در نصب منبع انبساط
برای عملکرد مناسب منبع انبساط باید به نکات زیر توجه کرد:
- محل نصب باید مطابق نقشه و طراحی سیستم انتخاب شود.
- اتصال منبع باید در نقطه مناسب مدار و طبق دستورالعمل سازنده انجام شود.
- فشار اولیه گاز باید متناسب با فشار استاتیکی و شرایط سیستم تنظیم شود.
- مسیر اتصال نباید مسدود یا دارای محدودیت غیرمجاز باشد.
- دسترسی مناسب برای سرویس و بازدید دورهای در نظر گرفته شود.
- ظرفیت و فشار کاری مخزن باید با شرایط طراحی سیستم مطابقت داشته باشد.
علائم خرابی منبع انبساط
خرابی منبع انبساط میتواند باعث بروز مشکلات مختلفی در موتورخانه شود.
برخی از نشانههای رایج عبارتاند از:
- افزایش سریع فشار هنگام گرم شدن سیستم
- کاهش فشار مدار پس از سرد شدن آب
- خروج آب از شیر اطمینان
- نیاز مکرر به آبگیری سیستم
- شنیده شدن صدای غیرعادی در برخی شرایط کاری
- آسیبدیدگی یا پارگی دیافراگم
البته این نشانهها ممکن است دلایل دیگری نیز داشته باشند؛ بنابراین برای تشخیص قطعی باید منبع، فشار اولیه گاز، شیر اطمینان و سایر اجزای مدار بررسی شوند.
روش بررسی و نگهداری منبع انبساط
بازدید دورهای منبع انبساط برای حفظ عملکرد صحیح سیستم ضروری است.
در هنگام سرویس باید موارد زیر بررسی شوند:
۱. وضعیت ظاهری بدنه و اتصالات
۲. وجود نشتی در محل اتصال مخزن
۳. فشار اولیه گاز در شرایط ایمن و مطابق دستورالعمل سازنده
۴. سلامت دیافراگم یا تیوپ
۵. تناسب ظرفیت مخزن با شرایط واقعی مدار
اندازهگیری فشار اولیه گاز باید در شرایطی انجام شود که فشار سمت آب تخلیه شده و مخزن از فشار مدار جدا باشد؛ این کار باید توسط فرد متخصص و با رعایت دستورالعمل سازنده انجام شود.
تفاوت منبع انبساط باز و بسته
مهمترین تفاوت این دو نوع منبع در نحوه ارتباط آب با هوای آزاد است.
در منبع انبساط باز، آب با هوای محیط ارتباط دارد و مخزن معمولاً در بالاترین نقطه سیستم نصب میشود.
اما در منبع انبساط بسته، آب و گاز به کمک دیافراگم یا تیوپ از یکدیگر جدا هستند و مخزن میتواند در محل مناسبی از موتورخانه نصب شود.
انتخاب بین این دو نوع به طراحی سیستم، شرایط ساختمان، تجهیزات موجود و الزامات فنی بستگی دارد.
جمعبندی
منبع انبساط یکی از اجزای مهم سیستمهای گرمایشی مدار بسته است که با جذب افزایش حجم آب، به کنترل فشار و محافظت از تجهیزات کمک میکند.
انتخاب ظرفیت مناسب، تنظیم صحیح فشار اولیه، نصب اصولی و سرویس دورهای این تجهیز، نقش مهمی در افزایش ایمنی و طول عمر سیستم تأسیسات مکانیکی دارد.
در طراحی و اجرای موتورخانه، منبع انبساط باید متناسب با حجم آب مدار، دمای کاری، فشار استاتیکی و مشخصات تجهیزات انتخاب شود.
نویسنده: حسین جلیلپیران
فعال در حوزه تأسیسات مکانیکی ساختمان و سیستمهای گرمایشی و سرمایشی
نظرات (0)
هنوز نظری ثبت نشده. اولین نفر باش!